De Sobibor Tapes

“Er is nog meer, maar niet alles kan onder woorden worden gebracht.”

Met deze woorden sluit de documentaire De Sobibor Tapes – De Vergeten Interviews Van Jules Schelvis af. Uitgesproken door een van de weinige overlevenden van het vernietigingskamp. Na een uur kijken besef je: ik heb gehoord wat er gebeurd is, maar ik zal het nooit echt weten.

Dat we het te zien en te horen krijgen is al bijzonder. Jules Schelvis besloot begin jaren tachtig 12 overlevenden van het kamp te interviewen met behulp van een van de eerste consumenten-videocamera’s. Maar de documentaire die hij voor ogen had, kwam nooit van de grond en de opnames verdwenen in het archief van het NIOD. Veertig jaar later kwamen ze weer te voorschijn. Piet de Blaauw maakte een nieuwe documentaire, die zowel gaat over het kamp (en de opstand), als over Jules Schelvis en zijn project.

Schelvis is maar twee uur in Sobibor geweest. Het waren de twee beslissende uren van zijn leven. Hij arriveerde er met zijn vrouw Rachel en haar ouders. Zij werden onmiddellijk in de gaskamer vermoord; hij werd tewerkgesteld in een ander kamp en overleefde de Shoah.

Veel van de geïnterviewden vertellen over dat moment: dat tot hen doordrong dat hun naasten vermoord waren. Stuk voor stuk wensten ze dat ze ook omgekomen waren. Maar ze leefden door. Om te getuigen. Ze wisten dat de nazi’s geen sporen hadden willen achterlaten van hun misdaden. Maar zíj konden de sporen laten zien. Blijven leven was hun beste verzet.

Duiden hierop de slotwoorden van de documentaire? Is dit wat niet onder woorden gebracht kan worden? De verscheurende tegenstelling tussen doorleven en vertellen aan de ene kant, en het blijvende gevoel dat je dat ene moment waarop het leven tot stilstand kwam, niet overleefd had willen hebben?

Of zoals Schelvis’ naaste medewerker Jetje Manheim vertelt:“Jules heeft heel lang kunnen leven met Sobibor. Tot een jaar voor zijn dood. Toen begon het hem in te halen.”

Er komen de laatste tijd veel vergelijkingen tussen de huidige corona-tijd en de oorlog voorbij. Het verhaal, en het lijden, van Schelvis en de zijnen maakt deze woorden onverdraaglijk.

Dus kijk en hou het verhaal levend.

Een westerling in Rusland

“Eén Westerling, één week, ergens in de wereld in een compleet andere cultuur.” Dat is het uitgangspunt van de VPRO-documentaireserie De Westerlingen.

In de aflevering Beschermengelen van de kerk in Rusland trekt Marla Noshad Sharifi in Moskou op met de 23-jarige Igor Ilyin. Hij is lid van een ultra-orthodoxe en nationalistische ordedienst. Hij houdt er ideeën op na die de in Iran geboren Maral maar moeilijk kan accepteren: met vrouwen kun je niet over diepzinnige zaken praten, ze mogen niet drinken, seks voor het huwelijk en masturbatie zijn uit den boze et cetera. Opvattingen die we al vijftig jaar achter ons gelaten hebben (tenminste, het VPRO-smaldeel der natie). 

Het levert interessante en oprechte televisie op. Maral doet duidelijk haar best om Ivan uit te horen en haar verontwaardiging om te zetten in verbazing. Van de vrouwen die pannenkoeken voor het goede doel bakken, en niet willen praten over hun ondergeschikte rol (want ze praten niet over politiek), snapt ze al helemaal niets.

Hier wreekt zich de opzet van de serie. De opvattingen van de ‘vreemde’ worden alleen geconfronteerd met ‘onze’ opvattingen. Buiten beeld blijft dat Igor zich niet alleen afzet tegen de Westerse decadentie (wat hij betoogt), maar minstens zo zeer tegen het Russische morele verval.

De Nobelprijswinnares Svetlana Aleksijevitsj toont dat verval haarscherp in haar boek De ondergang van de rode mens. Bij het wegvallen van het sovjet-bewind waren al snel Westerse spijkerbroeken het enige van waarde. Er ontstond een race to the top waar maar enkelen konden winnen. Een groot deel van de verliezende mannen vergreep zich aan de alcohol en aan de vrouwen. Het is deze ontwikkeling waar Igor zich mede tegen verzet. 

In dat licht is de keuze van vrouwen om zich bij de orthodoxe beweging aan te sluiten ook beter te begrijpen. Want daar vind je mannen die zich niet lazarus drinken, niet slaan, niet verkrachten en niet de pijp uitgaan als ze net een kind verwekt hebben.

De Westerlingen wordt uitgezonden op de jongerenzender NPO 3. Een documentair programma moet daar snel en flitsend zijn. In 30 minuten wordt een interessant beeld geschetst, maar de werkelijkheid is net iets complexer.