Én

De laatste roman van Esther Gerritsen, De terugkeer, kent een sterk plot, dat aan Couperus doet denken. Maar het is niet het plot dat de grootste indruk op mij maakte. Het was één alinea, of misschien wel, een woord van twee letters.

Wat voorafging: 16 jaar na de zelfmoord van haar depressieve man vertrekt Johanna met haar vriend Frans naar zijn huis op Ibiza. Als ze de eerste tekenen van dementie begint te vertonen, dumpt Frans haar bij haar kinderen in Nederland. Nadat ze daar een paar weken is, lezen we:

Johanna ligt ook wakker. Ze denkt aan Frans en vraagt zich af of het nu warm is op Ibiza. Ze mist de zon. Ze mist het gevoel van blote voeten op de warme stoeptegels van hun terras. Zijn terras, corrigeert ze zichzelf. Frans heeft niets meer van zich laten horen en Johanna denkt aan de tegels.

Esther Gerritsen, De terugkeer 84.

Veelzeggend mooi is al de opvolging “hun terrras, zijn terras”. Niet alleen vanwege hun en zijn, maar ook omdat ‘terras’ van lading verandert. Van een ruimte om in geborgenheid rond te gaan, naar een bezit dat anderen uitsluit.

Maar de klap op de vuurpijl is het de laatste ‘en’.

Is het de nevenschikkende en? Dat Johanna aan tegels denkt staat los van het gedrag van Frans. Misschien beseft ze zijn verraad niet eens, door haar geestelijke achteruitgang.

Of is ’t het verwijtende én (‘ik zit me hier uit te sloven, én jij zit maar voor de televisie!’)? Het kan Johanna niets schelen dat ze Frans niet meer ziet, ze mist alleen de warmte van het eiland. Ze is minstens zo harteloos als Frans.

Of duidt ‘en’ op een oorzakelijk verband? Het handelen van Frans is zo confronterend, dat Johanna er alleen maar omheen kan denken. Een groot gemis uit zich in het missen van een kleinigheid.

Je kunt zoeken naar de juiste betekenis (wat bedoelt de auteur?). Je kunt het ook alle drie waar laten zijn. Dan vormt de betekenis die je hecht aan het woord ‘en’ je beeld van Johanna , en daarmee je interpretatie van de rest van het book .

Dan is ‘en’ de as waar het boek om draait. Geef het een slinger en het wordt een ander boek. Mooi vind ik dat.

Ik hoor graag wat je ervan vindt